به گزارش خبرگزاری ایمنا، شکست کنفرانس بازنگری پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) در نیویورک، بار دیگر آینده نظم هستهای جهان را به یکی از مهمترین موضوعات سیاسی و امنیتی تبدیل کرده است؛ نشستی که قرار بود مسیر همکاری جهانی برای کنترل تسلیحات هستهای را تقویت کند، اما در نهایت بدون اجماع بر سر سند نهایی به پایان رسید، همزمان با این بنبست دیپلماتیک، بحث خروج ایران از NPT نیز در فضای سیاسی و رسانهای پررنگتر شده و برخی تحلیلگران آن را یکی از مهمترین سناریوهای پیش روی غرب آسیا میدانند.
دو هونگ ویت، رئیس کنفرانس بازنگری NPT، با ابراز تأسف از ناکامی نشست نیویورک اعلام کرد که کشورهای عضو نتوانستند حتی بر سر بخش اصلی سند نهایی به توافق برسند. این اتفاق در شرایطی رخ داد که تنشهای هستهای، جنگهای منطقهای، حملات به تأسیسات هستهای ایران و اختلافات میان قدرتهای جهانی، فضای مذاکرات را تحت تأثیر قرار داده بود.
پیمان NPT چیست و چرا برای جهان اهمیت دارد؟
پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای یا NPT یکی از مهمترین توافقهای بینالمللی در حوزه امنیت جهانی محسوب میشود. این پیمان در سال ۱۹۶۸ امضا و از سال ۱۹۷۰ اجرایی شد. هدف اصلی آن جلوگیری از گسترش سلاح هستهای، توسعه استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و حرکت به سمت خلع سلاح اتمی بود.
بیش از ۱۹۰ کشور جهان عضو این پیمان هستند و تنها چند کشور از جمله هند، پاکستان و اسرائیل خارج از آن باقی ماندهاند. کره شمالی نیز پس از عضویت، در سال ۲۰۰۳ از پیمان خارج شد.
کشورهای عضو به دو دسته تقسیم میشوند:
- کشورهای دارای سلاح هستهای؛ شامل آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و بریتانیا
- کشورهای بدون سلاح هستهای؛ همچون ایران که متعهد شدهاند به سمت ساخت بمب اتم نروند
در مقابل، قدرتهای هستهای نیز موظف شدهاند به سمت خلعسلاح حرکت کرده و امکان استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای را برای سایر کشورها فراهم کنند.
چرا کنفرانس بازنگری NPT شکست خورد؟
نشست سال جاری در حالی برگزار شد که فضای بینالمللی با بحرانهای متعدد روبهرو بود. حملات نظامی به تأسیسات هستهای ایران، اختلافات روسیه و آمریکا، رقابتهای ژئوپلیتیکی و اتهامزنیهای متقابل، درعمل امکان دستیابی به اجماع را از بین برد.
دو هونگ ویت اعلام کرد که چهار نسخه مختلف از پیشنویس سند نهایی برای جلب رضایت کشورها ارائه شد، اما در نهایت هیچ توافقی شکل نگرفت. او تأکید کرد که کنفرانس در موقعیتی نبود که بتواند درباره مسائل اساسی به اجماع برسد.
به نظر میرسد یکی از دلایل اصلی این شکست، افزایش بیاعتمادی میان کشورهای غیرهستهای و قدرتهای اتمی بوده است، بسیاری از اعضای NPT معتقدند کشورهای دارای سلاح هستهای به تعهدات خود برای خلعسلاح عمل نکردهاند و همچنان در حال توسعه زرادخانههای اتمی خود هستند.
آیا ایران به خروج از NPT نزدیک شده است؟
بحث خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای طی ماههای اخیر جدیتر از گذشته مطرح شده است. میثم ظهوریان، نماینده مجلس، از ثبت طرح سهفوریتی خروج ایران از NPT خبر داده و گفته است این اقدام در واکنش به تهدیدات امنیتی علیه ایران طراحی شده است.
بر اساس ماده ۱۰ پیمان، هر کشور میتواند در صورت تهدید منافع عالی امنیتی خود، با اعلام رسمی از NPT خارج شود. همین بند حقوقی اکنون به یکی از محورهای اصلی بحثهای سیاسی در تهران تبدیل شده است.
برخی نمایندگان مجلس و تحلیلگران سیاسی معتقدند حملات به تأسیسات هستهای ایران، ترور دانشمندان و فشارهای گسترده اقتصادی موجب شده ادامه حضور در این پیمان برای ایران هزینهزا شود.
علی خضریان، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، نیز اعلام کرده است که خروج از NPT دیگر موضوعی دور از ذهن نیست و در کمیسیون امنیت ملی در حال بررسی قرار دارد.
خروج ایران از NPT چه پیامدهایی خواهد داشت؟
کارشناسان معتقدند خروج ایران از NPT میتواند یکی از بزرگترین تحولات ژئوپلیتیکی دهههای اخیر در غرب آسیا باشد. چنین اقدامی به احتمال زیاد پیامدهای گستردهای در سطح بینالمللی خواهد داشت؛ از جمله:
• افزایش فشارهای سیاسی و دیپلماتیک
• احتمال تحریمهای جدید
• کاهش همکاریهای فنی و علمی بینالمللی
• تشدید نگرانی غرب درباره برنامه هستهای ایران
• احتمال شکلگیری اجماع جهانی علیه تهران
با این حال، برخی تحلیلگران در ایران اعتقاد دارند که خروج از NPT میتواند بهعنوان یک ابزار بازدارنده سیاسی عمل کند و مانع ادامه فشارهای خارجی شود.
مصطفی انتظاری هروی، تحلیلگر علوم سیاسی، در تحلیلی نوشته است اگر آمریکا بخواهد فشار اقتصادی و امنیتی علیه ایران را ادامه دهد، تهران میتواند با خروج از NPT «سیگنال قدرت» به واشنگتن و متحدانش ارسال کند.
روسیه چرا آمریکا و اسرائیل را متهم کرد؟
سرگئی ریابکوف، معاون وزیر خارجه روسیه در اظهاراتی کمسابقه آمریکا و اسرائیل را متهم کرد که با اقدامات خود تهران را به سمت خروج از NPT سوق میدهند.
او گفت: حملات به تأسیسات هستهای ایران و خودداری واشنگتن و تلآویو از ارائه تضمین برای توقف این حملات، در عمل اعتبار نظام عدم اشاعه را تضعیف کرده است.
ریابکوف هشدار داد که برخی کشورها از فضای ایجاد شده علیه ایران برای عبور از محدودیتهای NPT استفاده میکنند و این مسئله میتواند کل نظام عدم اشاعه را با بحران روبهرو کند.
چرا اسرائیل به مهمترین چالش NPT تبدیل شده است؟
یکی از مهمترین محورهای انتقاد در نشست نیویورک، موضوع زرادخانه هستهای اسرائیل بود. بسیاری از تحلیلگران معتقدند وجود یک قدرت هستهای خارج از NPT در خاورمیانه، اعتبار این پیمان را زیر سؤال برده است.
سید حسین موسویان، مذاکرهکننده پیشین هستهای ایران، در نشستی که الجزیره برگزار کرد تأکید کرد که سیاست انحصار هستهای اسرائیل مهمترین مانع تحقق «خاورمیانه عاری از سلاح هستهای» است.
طارق رئوف، مقام پیشین آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نیز اعلام کرد حملات به تأسیسات تحت پادمان ایران ضربهای جدی به اعتبار نظام راستیآزمایی آژانس وارد کرده است.
آیا اعتماد جهانی به NPT در حال فروپاشی است؟
بسیاری از کارشناسان هشدار میدهند که اعتماد به معاهده NPT بهتدریج در حال فرسایش است. کلسی داونپورت، مدیر سیاست عدم اشاعه در انجمن کنترل تسلیحات آمریکا، اعلام کرد اگر کشورها احساس کنند این پیمان دیگر امنیت آنها را تضمین نمیکند، احتمال حرکت کشورها به سمت توان هستهای افزایش خواهد پیدا کرد.
او تأکید کرد که کنفرانس بازنگری NPT باید علاوهبر حمایت از اصل پیمان، با واقعیت کاهش اعتماد جهانی نیز روبهرو شود.
برخی تحلیلگران معتقدند حمله به تأسیسات هستهای تحت نظارت آژانس، این پیام را به جهان مخابره کرده که حتی شفافیت کامل نیز تضمینی برای امنیت کشورها نیست.
آیا دیپلماسی هنوز میتواند NPT را نجات دهد؟
روسیه اعلام کرده آماده کمک به احیای مذاکرات هستهای و یافتن راهحل سیاسی است.
در مقابل، ادامه حملات نظامی، تحریمها و فشارهای سیاسی میتواند روند فرسایش NPT را سرعت ببخشد و جهان را وارد مرحلهای تازه از رقابتهای هستهای کند.
آینده NPT به تصمیم قدرتهای جهانی گره خورده است؟
شکست کنفرانس بازنگری NPT تنها یک ناکامی دیپلماتیک ساده نبود، بلکه نشانهای از بحرانی عمیق در ساختار امنیت جهانی به شمار میرود. اکنون بسیاری از کشورها این سؤال را مطرح میکنند که آیا پیمانی که نتواند امنیت اعضای خود را تضمین کند، همچنان کارآمد خواهد بود؟
در چنین شرایطی، آینده NPT بیش از هر زمان دیگری به رفتار قدرتهای جهانی وابسته شده است.
نظر شما